Σοφία Παυλάκη, Δικηγόρος Αθηνών, M.Sc. Περιβαλλοντική & Δασική Νομοθεσία & Πολιτική

Εισήγηση που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της Workshop Agenda που διοργανώθηκε στις 28/10-1/11/2026, στο πλαίσιο του Προγράμματος LIFE STEMMA ATHOS, στο Μουσείο Αλιευτικών Σκαφών και Εργαλείων (Βιθυνίας 2 Νέα Μουδανιά ΤΚ: 63200, Δήμος Νέας Προποντίδας Χαλκιδικής).

Σεβαστοί Πατέρες, κυρίες και κύριοι καλημέρα σας, με πολλές ευχαριστίες προς τους διοργανωτές για την πρόσκληση και τη φιλοξενία τους, που μου επέτρεψαν τη συμμετοχή σε αυτή την τόσο σημαντική εκδήλωση!
Η ενασχόληση με το δίκαιο που καλύπτει την προστασία και διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος στάθηκε για μένα αφορμή αλλά και βαθιά ανάγκη για την καλλιέργεια μιας μορφής αντίληψης και προσέγγισης της φύσης μέσα από το Ορθόδοξο ευχαριστιακό ήθος προς τον Θεό – δημιουργό, προς την οποία άλλωστε κατατείνει η ανθρώπινη ψυχή στην αδιάκοπη αναζήτηση της ένωσής της με τον Θεό μέσα στο πνεύμα της ειρήνης, της θείας οικονομίας, της αγαθότητας και της αγάπης Του.
Το ζήτημα έχει βαθιά πνευματική αλλά και οικολογική διάσταση σχετιζόμενο με τα εντεινόμενα φαινόμενα περιβαλλοντικής υποβάθμισης και καταστροφής στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα που σταδιακά μας αποστέρησαν τη φύση που αγαπήσαμε, μέσα στην οποία μεγαλώσαμε και λάβαμε τα πρώτα ερεθίσματα και τις πρώτες διδαχές της ζωής μας.
Σήμερα, ευρισκόμενοι εδώ με αφορμή την περιβαλλοντική προστασία στη χερσόνησο του Άθω, στεκόμαστε ευλαβικά μπροστά σε αυτό το θαύμα της ελληνικής φύσης, που η Παναγία μας το επέλεξε για να γίνει στο διάβα των αιώνων το ευλογημένο «Περιβόλι Της» και που η αγάπη και η ακοίμητη φροντίδα των Αγιορειτών Πατέρων που μόνασαν σε αυτό το διατήρησε ανέγγιχτο και αδιατάρακτο από τη φθορά.
Η φύση ανέκαθεν υπήρξε πηγή ζωής, χαράς, δημιουργίας για τον άνθρωπο. Στην Ελλάδα η φύση ταυτίστηκε με τη μοίρα του λαού μας, έγινε πρόθυμη συνοδοιπόρος στους αγώνες του, καταφυγή, έμπνευση, ελπίδα και παρηγοριά του.
«Τα μάτια μου δεν είδαν τόπον ενδοξότερον από τούτο τ’ αλωνάκι», θα γράψει στα χρόνια του μεγάλου αγώνα ο εθνικός μας Ποιητής Διονύσιος Σολωμός στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του. «Αυτός ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας», θ’ αναφωνήσει ο Οδυσσέας Ελύτης στο «Άξιον Εστί» αντικρίζοντας το θαύμα του ελληνικού Τοπίου και του Αιγαίου που ύμνησε με τους στίχους του όσο κανείς.
Όπου και αν κοιτάξει κανείς στην Ελλάδα: τοπία ιλιγγιώδη, μυστηριακά, τρυφερά -αθόρυβα και ταπεινά- γεννούν τα ίδια τις αξίες και την ομορφιά που μέσα στους αιώνες συνταίριασε μοναδικά και διέσωσε εκείνο που αποκαλούμε «Ελληνική ψυχή».
Το τοπίο στην Ελλάδα, είτε το βρίσκεις στις με κόπο λαξεμένες ξερολιθιές στην πλαγιά ενός νησιού που επικρέμονται στο πέλαγος, είτε στις γρανιτένιες ράχες πάνω στα αδιάβατα και αιώνια βουνά, στέκει αδύνατο να το προσπεράσεις χωρίς να αφήσεις κάτι από την καρδιά σου επάνω του… Ένα κομμάτι της ολάκερο που θα το ξαναπάρεις πίσω διδαγμένο αλήθειες και ομορφιά!

Μονή Γρηγορίου Άγιον Όρος
Το να μιλάμε στην Ελλάδα σήμερα για περιβαλλοντική υποβάθμιση και οικολογική καταστροφή, σηματοδοτεί ένα καίριο πλήγμα σε αυτή την αδιάκοπη σχέση μας με την κληρονομιά μας και τη γη, μια ρήξη που όμοιά της δεν έχει ιστορικά ξανασυντελεσθεί.
Αν η θέα ενός τοπίου αποτελεί το αναγκαίο οπτικό ερέθισμα δια του οποίου η φύση γίνεται αντιληπτή και αποκαλύπτεται στον αισθητό κόσμο του ανθρώπου, αν κάθε τοπίο από μόνο του συνιστά το αποτύπωμα της φύσης στην ανθρώπινη ψυχή, τότε αναμφίβολα βρισκόμαστε μπροστά στη διαπίστωση ότι η καταστροφή του ελληνικού τοπίου και του περιβάλλοντος, που συντελείται στις μέρες μας με ραγδαίους ρυθμούς, δεν είναι παρά η κατάλυση αυτού του δεσμού και η επισφράγιση της απώλειας της οδού που πορευτήκαμε αδιάκοπα, εδώ και χιλιάδες χρόνια, για να βιώσουμε τη φύση, να αντλήσουμε από τις ομορφιές της, να υπάρξουμε με αυτήν σε σοφή ισορροπία, να γίνουμε καλύτεροι εμπνεόμενοι από το κάλλος και τους νόμους της.
Η επικράτηση της επιχειρηματικής – κερδοσκοπικής ματιάς πάνω στη φύση επέβαλε σταδιακά τη μετατροπή ακόμα και των πιο ευαίσθητων και πολύτιμων -από αισθητικής και οικολογικής απόψεως- τοπίων και οικοτόπων σε ένα σύγχρονο αφιλόξενο και δυστοπικό κατασκεύασμα που μας περιβάλλει, αποτελούμενο από στοιχεία και εικόνες που στερούνται αναφοράς στην οικεία βιοποικιλότητα, στα προστατευόμενα φυσικά στοιχεία και αγαθά, στα τοπία και στους φυσικούς πόρους, αλλά και στα τοπικά αρχιτεκτονικά στοιχεία, στον πολιτιστικό πλούτο και στις παραδόσεις κάθε περιοχής, που θυσιάζονται πολύ εύκολα -και πλέον πολύ γρήγορα- στον βωμό των επενδύσεων και του κέρδους.
Στρατιές ολόκληρες από πάνελ και αιολικά -τώρα πια και υπεράκτια, εξορύξεις υδρογονανθράκων μέσα στο καταγάλανο ελληνικό Αρχιπέλαγος, αθρόες επεμβάσεις σε δάση και οικοτόπους, ακόμα και σε καμένα δασικά οικοσυστήματα, συστηματικές αποψιλώσεις δασών για κάθε μορφής έργα, πολεοδομικές επεκτάσεις και αναπλάσεις που εξαφανίζουν αιωνόβια δέντρα και μοναδικά στοιχεία της αρχιτεκτονικής ταυτότητας, δέσμευση γης και εκτροπές ποταμών με δραματικές επιπτώσεις στα ορεινά, δασικά και υδάτινα οικοσυστήματα άλωσαν και εξακολουθούν να αλώνουν τα περήφανα βουνά μας, κατέκλυσαν την ελληνική ύπαιθρο, κατέλαβαν τους βοσκοτόπους και τα χωράφια των γεωργών και των κτηνοτρόφων μας, μετέτρεψαν το παράκτιο και νησιωτικό μέτωπο της χώρας σε μια πραγματικότητα συχνά αβίωτη. Και όλα αυτά για την αντιμετώπιση της «κλιματικής αλλαγής» που προβάλλεται ως η αιτία του προβλήματος, ενώ είναι αποτέλεσμα της διατάραξης και της καταστροφής της οικολογικής ισορροπίας στον πλανήτη.
Η συστηματική υποβάθμιση και καταστροφή της φύσης και η αλλοίωση του ελληνικού τοπίου που συντελείται στις μέρες μας, προσβάλλουν καίρια και το Συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα της απόλαυσης του συνόλου των περιβαλλοντικών αγαθών και συνιστούν σοβαρό πλήγμα για τον ζωτικό χώρο του ανθρώπου, που επιτρέπει την ελεύθερη, αβίαστη και ολοκληρωμένη ανάπτυξη της προσωπικότητάς του μέσα σε περιβάλλον υγιές, αρμονικό και οικολογικά αλώβητο.
Πέρα από την περιβαλλοντική επιβάρυνση αυτή καθ’ εαυτή και την παραβίαση κατοχυρωμένων δικαιωμάτων, η ακολουθούμενη επίσημη πολιτική για την υποκριτικά αποκαλούμενη «ανάπτυξη», υπονομεύει συστηματικά όχι μονάχα το παρόν μας αλλά και το μέλλον, το οποίο ανήκει πρωτίστως στις επερχόμενες γενιές, οι οποίες έχουν ήδη αποστερηθεί οριστικά -πολύ πριν το αποκτήσουν- το αναφαίρετο δικαίωμά τους στην απόλαυση των περιβαλλοντικών αγαθών που τους απονέμει το ελληνικό Σύνταγμα σε έναν τόπο όμορφο και από κάθε άποψη ευλογημένο.
Τεράστιες ενεργειακές επενδύσεις συντελούνται εδώ και χρόνια, χωρίς επαρκή χωροταξικό σχεδιασμό, παρά την καταδίκη της Ελλάδας για παρατεταμένες παραβιάσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας από την αθρόα χωροθέτηση έργων και επεμβάσεων στο περιβάλλον χωρίς προηγούμενο καθορισμό στόχων διατήρησης των οικοτόπων της και των ειδών τους.
Κι όμως το φυσικό περιβάλλον, το μοναδικό κλίμα της Ελλάδας και το εξαίσιο τοπίο της είναι ακριβώς εκείνα που επέτρεψαν να ακμάσει εδώ η Φιλοσοφία, το Δίκαιο, η Ποίηση, η Δημοκρατία, ο Διάλογος, το Θέατρο, οι Τέχνες και οι Επιστήμες, η πίστη στην αξία του Ανθρώπου, η τιμή και ο σεβασμός στους θεσμούς της Πολιτείας, η επιδίωξη της Ειρήνης και η Ελευθερία ως θεμέλια της ανάπτυξης της προσωπικότητας του ανθρώπου, η συμμετοχική δράση, η μέριμνα των κοινών, η φιλοπατρία και όλες οι μεγάλες, αιώνιες και πανανθρώπινες αξίες, πάνω στις οποίες θεμελιώθηκε ένας Πολιτισμός προσηλωμένος στην αέναη αναζήτηση της Δικαιοσύνης, της Ομορφιάς και της Αλήθειας, έχοντας στην καρδιά του τον σεβασμό στο πρόσωπο του ανθρώπου, στις αγωνίες και στις πραγματικές ανάγκες του. Εκείνος ακριβώς ο Πολιτισμός, για τον οποίο ο ίδιος ο Χριστός, όταν οι μαθητές του ανακοίνωσαν ότι ζητούσαν να τον δουν οι Έλληνες ανεφώνησε: «Ἐλήλυθεν ἡ ὥρα ἵνα δοξασθῇ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου» (Ιω. ιβ΄,23).
Κυρίως η νομοθεσία των τελευταίων ετών διαδραμάτισε, σε πλήρη αντίθεση προς το Σύνταγμα και τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, έναν συστηματικά αντιπεριβαλλοντικό ρόλο επιτρέποντας επεμβάσεις στη φύση και στο τοπίο με δυσμενείς επιπτώσεις στην ισορροπία και στη βιωσιμότητα των οικοσυστημάτων που διατίθενται μεν δωρεάν, όμως αποφέρουν υπερκέρδη.
Ενδεικτικά αναφέρονται, μεταξύ άλλων, ο ν. 4685/2020 που εξαίρεσε ανεπίτρεπτα τα αισθητικά δάση από την περιβαλλοντική νομοθεσία, ο ν. 5024/2023 που επέτρεψε την εξαγορά καταπατημένων ακινήτων του Δημοσίου, στα οποία εμπεριέχονται δάση και οικότοποι, ο ν. 5037/2023 που επέτρεψε την απόδοση παρανόμως εκχερσωθέντων δασών σε αγροτική χρήση, η απόφαση 50743/2017 που αναθεώρησε τον εθνικό κατάλογο των περιοχών Natura με αποτέλεσμα τη συρρίκνωση ακόμα και σπάνιων οικοσυστημάτων, νόμοι που επέτρεψαν εγκαταστάσεις ΑΠΕ ακόμα και σε αναδασωτέες εκτάσεις κατά παράβαση του ίδιου του Συντάγματος (άρθ. 117 παρ. 3), αλλά και τη συστηματική νομιμοποίηση της αυθαίρετης και εκτός σχεδίου δόμησης και πολλά άλλα.
Συχνά συμβαίνει να παρακάμπτεται απαράδεκτα ο νόμος ακόμα και με απλές εγκυκλίους της διοίκησης, προκειμένου να εξαιρεθούν από την υποχρέωση υπαγωγής τους στην αδειοδοτική διαδικασία ολόκληρες κατηγορίες έργων και επεμβάσεων, όπως η διάνοιξη ευρύτατης νέας δασικής οδοποιίας για τις ανάγκες εγκατάστασης ανεμογεννητριών σε δάση και οικοτόπους, αλλά και η ανέγερση εγκαταστάσεων μπαταριών αποθήκευσης ενέργειας ακόμα και εντός περιοχών Natura και δασών, οι οποίες θεωρήθηκαν ως «συνοδά έργα» εγκαταστάσεων ΑΠΕ και εξαιρέθηκαν της ειδικής για αυτά περιβαλλοντικής εκτίμησης και αδειοδότησης.
Για μένα, κάθε νέα περιβαλλοντική υπόθεση που έρχεται στο γραφείο όλα τα τελευταία χρόνια, είναι μια πληγή ανοιχτή, που αποκαλύπτει το εσωτερικό κενό του σύγχρονου ανθρώπου, τη σύγχυση που τον ωθεί να ενεργεί αυτοκαταστροφικά.

Μητροπολίτης Κάλλιστος Ware*
Αναλογίζομαι τα σοφά λόγια του μεγάλου οικολόγου Πατέρα, Μητροπολίτη Διοκλείας Καλλίστου Ware, ενός από τους σπουδαιότερους θεολόγους του καιρού μας, ως μία από τις πιο γνήσιες ορθόδοξες μαρτυρίες για το θαύμα της ζωής, τον άνθρωπο και τη θέση του στη δημιουργία.
Έλεγε ο π. Κάλλιστος Ware:
«Ο άνθρωπος είναι ένα ζωντανό πλάσμα που έχει λάβει την κλήση να γίνει Θεός. Ως «εικόνα του Θεού» ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να υπερβαίνει τον εαυτό του, να μεσιτεύει ανάμεσα στις ακρότητες και να τις οδηγεί στην αρμονία. Το ανθρώπινο ον δεν είναι πρωταρχικά ένα λογικό ον, ούτε ακόμη μόνο ένα πολιτικό ον, όπως είπε ο Αριστοτέλης, αλλά πολύ πιο θεμελιακά ένα ον ευχαριστιακό.
Το υψηλότατο προνόμιο και η υπέρτατη κλήση μας, η πράξη η οποία μας πραγματώνει αυθεντικά, είναι να προσφέρουμε στον Θεό, ως ευχαριστία, τον κόσμο που ο ίδιος μας εμπιστεύτηκε ως δωρεά χάριτος και σοφίας. Η ίδια η οικολογική κρίση έχει δείξει πως αυτό που χρειάζεται να επιδείξουμε είναι ένα ευχαριστιακό και ασκητικό πνεύμα, μια στάση αυτοπεριορισμού, κενωτικής απλότητας στον συνολικό τρόπο ζωής μας, μια θέληση να διακρίνουμε -ως κοινότητες αλλά και σε προσωπικό επίπεδο- ανάμεσα σε αυτό που θέλουμε και σε εκείνο που χρειαζόμαστε.
Το γεγονός ότι θέλουμε κάτι, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχουμε και το δικαίωμα να το αποκτήσουμε. Αυτό είναι ένα μάθημα που οι καταναλωτικές κοινωνίες σε ολόκληρο τον κόσμο δεν επιθυμούν να διδαχθούν. Με μια λέξη, εννοούμε ένα πνεύμα επώδυνης θυσίας. Άλλωστε η τελεία αγάπη είναι η θυσιαστική αγάπη. Να προσφέρεις τον κόσμο στον Θεό ευχαριστιακά, σημαίνει να προσφέρεις την ίδια σου τη ζωή ως θυσία στον Θεό, για χάρη των συνανθρώπων σου. Μόνο που με μια τέτοια θυσία, θα ανακαλύψουμε ότι δεν χάνουμε άλλα κερδίζουμε».
Υποστήριζε επίσης ο π. Κάλλιστος πως χρειάζεται να ενεργοποιήσουμε την ελληνική Πατερική ιδέα του ανθρωπίνου προσώπου ως «μεσίτη» μεταξύ ουρανού και γης και αναλύει τις σχετικές αναφορές δύο Αγίων Πατέρων: του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου και του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού.

Οι Άγιοι Γρηγόριος ο Θεολόγος και Μάξιμος ο Ομολογητής
Ο Άγιος Γρηγόριος αναφέρει ότι το ανθρώπινο πρόσωπο είναι διττή ύπαρξη: επίγειο άλλα και ουράνιο, πρόσκαιρο αλλά και αθάνατο, ορατό αλλά και νοητό. Αγκαλιάζοντας έτσι όλη τη δημιουργία, κάθε ανθρώπινη ύπαρξη είναι, με τα λόγια του Αγίου Γρηγορίου, «ένας δεύτερος κόσμος, ένα μεγάλο σύμπαν μέσα σε ένα μικρό» («οίον τινα κόσμον δεύτερον, εν μικρώ μέγαν»).
Είμαστε ο καθένας «εικόνα του κόσμου», προικισμένοι με την κλήση να εξισορροπήσουμε, να συμφιλιώσουμε και να εναρμονίσουμε τη δημιουργημένη τάξη εντός και μέσω του εαυτού μας. Αλλά, ως «εικόνες Θεού», έχουμε επίσης τη δυνατότητα μέσω της θείας Χάριτος να υπερβούμε τον εαυτό μας και να προσφέρουμε τον κόσμο πίσω στον Θεό. Ο Άγιος Γρηγόριος βλέπει την ανθρώπινη σωτηρία με τους όρους της «Θέωσης». Το ανθρώπινο ον είναι, όπως λέει, ένα ζωντανό πλάσμα που έχει λάβει την κλήση να γίνει Θεός. Και με το να θεοποιούμαστε, ενώνουμε τη δημιουργία με τον Δημιουργό της.
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής επίσης προσεγγίζει το ανθρώπινο πρόσωπο με όρους «Μεσιτείας». Για κείνον καθένας σχετίζεται με ακραία στοιχεία εντός της Κτιστής τάξης, ενώ καλούμαστε να μεσιτεύσουμε ανάμεσα στις ακρότητες και να τις οδηγήσουμε σε αρμονία.
Το ανθρώπινο πρόσωπο είναι, επομένως, όπως το θέτει ο Άγιος Μάξιμος, «ένας φυσικός σύνδεσμος ενότητας». Εν τούτοις, η ανθρώπινη κλήση εκτείνεται και πέρα από αυτό. Δεν μας καλεί ο Θεός μόνο να ενοποιήσουμε την Κτιστή δημιουργημένη τάξη, αλλά -φέροντας την θεία εικόνα μέσα στις καρδιές μας- καλούμαστε να ενώσουμε το δημιουργημένο (Κτιστό) με το αδημιούργητο (Άκτιστο). Αυτό πρέπει να φέρουμε σε πέρας, σύμφωνα με τον Άγιο Μάξιμο, μέσα από την δύναμη της Αγάπης.
Ο Άγιος Γρηγόριος και ο Άγιος Μάξιμος τονίζουν ότι αυτή η «μεσιτεία» είναι δυνατή μόνο εν Χριστώ και διά του Χριστού – Θεανθρώπου που συγκρατεί τα πάντα ενωμένα, τα συνάγει και τα ανακεφαλαιώνει (Παντοκράτωρ).
Εδώ λοιπόν υπάρχει μια θεολογική κατανόηση του ανθρώπινου προσώπου που μπορεί να μας καθοδηγήσει και να μας εμπνεύσει στον 21ο αιώνα, καθώς παλεύουμε με τα ακανθώδη προβλήματα της Οικολογίας, της περιβαλλοντικής προστασίας και διαχείρισης.

Οι Οικουμενικοί Πατριάρχες Δημήτριος Α’ & Βαρθολομαίος Β’
Όπως άλλωστε επεσήμανε και ο μακαριστός Οικουμενικός Πατριάρχης Δημήτριος, στο Χριστουγεννιάτικο μήνυμά του το 1989 σχετικά με την οικολογική κρίση: «Αυτό που χρειάζεται να επιδείξουμε είναι ένα ευχαριστιακό και ασκητικό πνεύμα. Αυτά τα δύο, η Ευχαριστία και η Άσκηση, συμβαδίζουν. Σε έναν πεπτωκότα κόσμο, όπου η αμαρτία πλεονάζει, δεν μπορεί να υπάρξει αποτελεσματική ευχαριστιακή πράξη χωρίς αυταπάρνηση. Για να είναι ευχαριστιακό ον ο άνθρωπος πρέπει επίσης να είναι και ασκητικό ον«.
Με τον «ασκητισμό» ο Πατριάρχης Δημήτριος παρέπεμπε σε μια στάση αυτοπεριορισμού και κενωτικής απλότητας στον συνολικό τρόπο ζωής μας. Η τέλεια αγάπη είναι η θυσιαστική αγάπη. Η «κένωση» οδηγεί στην «πλήρωση», το άδειασμα του εαυτού μας οδηγεί στην πλήρωσή του. Όπως ο Κύριός μας ο ίδιος μας διαβεβαίωσε, αν απολέσουμε τη ζωή μας για χάρη Του θα την κερδίσουμε (Ματθ. 10,39).
Το έργο του Πατριάρχη Δημητρίου συνεχίζει επάξια ο νυν Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος Β’, ο οποίος έχει παρομοίως δηλώσει ότι: «Το σύγχρονο παγκόσμιο οικολογικό πρόβλημα έχει σαφή ανθρωπογενή αίτια. Η εξουσιαστική σχέση μας προς την Κτίση είναι αποτέλεσμα της αλλοτρίωσής μας από τον Θεό. Δεν είναι δυνατόν να έχουμε αυθεντική πίστη εις τον Θεό και να καταστρέφουμε την καλή Δημιουργία του. Το μέλλον μας είναι οικολογικό και κοινωνικό σε ακατάλυτη συνάφεια. Χρειάζεται να συνειδητοποιήσουμε ότι η οικονομική και τεχνολογική ανάπτυξη δεν σημαίνει αυτονοήτως και πρόοδο».
Στη Βυζαντινή αγιογραφία, η εικόνα των δύο κορυφαίων αυτοκρατόρων της Νέας Ρώμης, Κωνσταντίνου του Μεγάλου και Ιουστινιανού Α’, που προσφέρουν στην Κυρία Θεοτόκο την Πόλη και το ύψιστο δημιούργημά της, τον ναό της Αγίας του Θεού Σοφίας, στο απαράμιλλης τέχνης ψηφιδωτό της νοτιοδυτικής πύλης της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως, απεικονίζει περίτρανα την ιδέα της ευχαριστιακής στάσης ζωής που κυριάρχησε σε ολόκληρη την ιστορία και την κληρονομιά του Βυζαντίου.
Εδώ ο Αυτοκράτορας δεν είναι ένας απόμακρος ηγεμόνας, πολύ δε περισσότερο δεν είναι ένας ηγεμόνας – τύραννος, αλλά «ο πρώτος που γίνεται έσχατος» για χάρη του λαού του. Ακόμα και η στάση των σωμάτων στο περίφημο ψηφιδωτό επισφραγίζει πως ολάκερη η θητεία του βυζαντινού Αυτοκράτορα ήταν μια αδιάκοπη αναφορά προς τον Κύριο και κατέτεινε στο να αποδώσει την πόλη του με όλο τον λαό του, που ο Θεός του εμπιστεύτηκε, ξανά προς Εκείνον που τα δημιούργησε.
Η θεώρηση αυτή θέτει στο προσκήνιο σαφώς την έννοια της «διαχείρισης» και της «λογοδοσίας» του ανθρώπου προς τον Θεό, για τον τρόπο που στη διάρκεια του βίου του διαχειρίζεται όλα εκείνα που ο Θεός του εμπιστεύεται με τη γέννηση και την ανάπτυξή του.

Το ψηφιδωτό της Νοτιοδυτικής Πύλης, Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως, 10ος αι. μ.Χ.
Η έννοια της ορθής και συνετούς διαχείρισης επανέρχεται διαρκώς στα Ευαγγέλια: Στην παραβολή των δέκα Παρθένων, των Ταλάντων, της Ξηρανθείσης συκής, των Ζιζανίων, του Αγνώμονος δούλου, των Εργατών του αμπελώνος και αλλού. Ο Χριστός με κάθε ευκαιρία υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος είναι απλός διαχειριστής της δημιουργίας και πως, αργά ή γρήγορα, θα κληθούμε να λογοδοτήσουμε σε Εκείνον, στον οποίο η κτήση ανήκει, για τον τρόπο που διαχειριστήκαμε όσα μας εμπιστεύτηκε στο πέρασμά μας από τη ζωή.
Ο ίδιος ο Κύριος δεν έμεινε αμέτοχος αυτού του κανόνος, αλλά στην Αρχιερατική Προσευχή, στην πιο κρίσιμη ώρα της επίγειας ζωής Του, τον βλέπουμε να αναφέρεται προς τον Θεό – Πατέρα δίνοντας λόγο για τον τρόπο που μερίμνησε για εκείνους που ο Θεός Του εμπιστεύτηκε: «ὅτε ἤμην μετ᾿ αὐτῶν ἐν τῷ κόσμῳ, ἐγὼ ἐτήρουν αὐτοὺς ἐν τῷ ὀνόματί σου· οὓς δέδωκάς μοι ἐφύλαξα».
Το δε μέτρο της συνετούς διαχείρισης, κατά την αναφορά και τη λογοδοσία, το έθεσε ευθύς εξ αρχής, η αρχετυπική διαβεβαίωση που επαναλαμβάνεται σταθερά στο βιβλίο της Γενέσεως, πως ολάκερη η δημιουργία είναι πλασμένη «καλά λίαν». Εκείνο επομένως που εξ αρχής μας παραδόθηκε ως καλό και αγαθό, σε μία κατάσταση από κάθε άποψη ιδανική, καθίσταται ανά τους αιώνες το σημείο αναφοράς, πάνω στο οποίο αντικαθρεφτίζεται το μέτρο της στοργής ή της βαρβαρότητας, με το οποίο επενεργούμε, μεταξύ άλλων, στο φυσικό περιβάλλον.
Με το ίδιο πνεύμα, ο βυζαντινός Αυτοκράτορας, ως άλλος «υπήκοος πάντων μέχρι θανάτου», διαισθάνεται και φέρει στο ακέραιο την ευθύνη του ιερού καθήκοντος, με το οποίο είναι επιφορτισμένος: να επιστρέφει ανά πάσα στιγμή την πόλη του και το λαό του, όπου τον έταξε ο Θεός, ευχαριστιακά, μυστηριολογικά και δοξαστικά πάλι σε Εκείνον, έχοντας διαφυλάξει με τη ζωή και το έργο του όλα εκείνα που του εμπιστεύτηκε ο Θεός -κτιστά και ανθρώπινα- αντάξια Εκείνου που του τα έδωσε και στον οποίο αναφέρονται και προσφέρονται πάλι ακέραια, ευχαριστιακά και καθαγιασμένα.
Πουθενά αλλού, σε ολόκληρο τον κόσμο, η ιερότερη φράση του Μυστηρίου της θείας Ευχαριστίας «Τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν Σοὶ προσφέρομεν» δεν βρήκε ποτέ πιο εύστοχη και αληθινή απόδοση όσο σε αυτήν την αγιογραφία από τον ψηφιδωτό διάκοσμο της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως.

Οι Άγιοι Κοσμάς ο Αιτωλός, Νεκτάριος Πενταπόλεως και Αμφιλόχιος Πάτμου
Αυτή η βαθύτατα οικολογική διάσταση του μηνύματος του Ευαγγελίου, των αγίων Πατέρων και των μεγάλων Θεολόγων της Ορθόδοξης εκκλησιαστικής παράδοσης εξακολουθεί να διέπει τον θείο λόγο μέχρι τους νεώτερους χρόνους:
«Οι άνθρωποι θα γίνουν πτωχοί επειδή δεν θα έχουν αγάπη στα δέντρα…», προφητεύει ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός μέσα στα μαύρα χρόνια της σκλαβιάς. Σήμερα, ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός είναι ο «προστάτης – Άγιος» της Δασικής Υπηρεσίας της Ελλάδας.
Και ο Άγιος Αμφιλόχιος Πάτμου συνήθιζε να λέει: «Γνωρίζετε πως ο Θεός μας έδωσε μία ακόμη εντολή, που δεν αναφέρεται στην Αγία Γραφή; Είναι η εντολή να αγαπάτε τα δέντρα». Πίστευε πως όποιος δεν αγαπούσε τα δέντρα δεν αγαπούσε τον Χριστό. «Όταν φυτεύετε ένα δέντρο», έλεγε, «φυτεύετε ελπίδα, φυτεύετε ειρήνη, φυτεύετε αγάπη και θα λάβετε τη χάρη του Θεού».
Ήταν ένας γνήσιος οικολόγος πολύ πριν η Οικολογία έρθει στην επικαιρότητα. Ακούγοντας τις εξομολογήσεις των χωρικών, τους έβαζε ως επιτίμιο να φυτέψουν ένα δέντρο. Και δεν ήταν μόνο αυτό: ο ίδιος περιφερόταν στο νησί για να δει πώς πηγαίνουν τα επιτίμια των χωρικών, αν πότιζαν τακτικά το δέντρο που είχαν φυτέψει και αν το φρόντιζαν, ώστε να μην το φάνε οι κατσίκες. Το παράδειγμα και η επίδρασή του μεταμόρφωσαν το νησί: εκεί που πριν ογδόντα χρόνια υπήρχαν μονάχα γυμνές, κατάξερες πλαγιές, σήμερα φύονται πευκώνες και σκιεροί ευκάλυπτοι.

Το μεγαλόπρεπο πεύκο του Αγίου Νεκταρίου δεσπόζει πάνω από το εκκλησάκι του τάφου του στην ιερά μονή Αγίας Τριάδος στην Αίγινα. Σύμφωνα με μαρτυρίες όσων τον γνώρισαν και έζησαν κοντά του, αυτή ήταν η αγαπημένη γωνιά του Αγίου που ανέδειξε ο 20ός αιώνας.
Το πεύκο ο Άγιος το φρόντιζε με πολλή αγάπη, το πότιζε, του μιλούσε, ενώ συχνά οι μοναχές τον έβλεπαν ακόμη και να το αγκαλιάζει! Κάτω από τη σκιά του επιβλητικού αυτού δέντρου έγραψε πολλά από τα συγγράμματά του και τους ποιητικούς ύμνους του που μας άφησε ως πολύτιμη παρακαταθήκη. Και σίγουρα η δροσιά του ανάπαυε την ψυχή του από τις μπόρες της ζωής, από την αδικία, τον φθόνο και τον κατατρεγμό των ανθρώπων που τόσο πολύ γνώρισε όσο ζούσε και τόσο θαυμαστά και αγόγγυστα άντεξε μέχρι τέλους.
Η περίπτωση του Αγίου Νεκταρίου αποτελεί ένα ακόμα από τα πολλά χαρακτηριστικά παραδείγματα αγάπης και σεβασμού προς τη φύση και τα πλάσματά της που επέδειξαν οι Άγιοι της Πίστεώς μας.

Η Αγία Γαβριηλία
Κάποτε κάποιος επισκέφτηκε την Αγία Γαβριηλία Παπαγιάννη και πρόσεξε ότι άφησε ένα κουνούπι να καθίσει πάνω στο χέρι της και να την τσιμπήσει. Όταν τη ρώτησε γιατί δεν το σκότωσε, εκείνη απάντησε αφοπλιστικά με μια φράση που συνοψίζει όλη την οικολογική σοφία του πλανήτη: «Μην καταστρέφεις ποτέ κάτι το οποίο ο ίδιος δεν μπορείς να το δημιουργήσεις».
Αν ζούσαμε σύμφωνα με αυτή τη διδαχή, προβλήματα οικολογικής καταστροφής ίσως να μην υπήρχαν. Είμαστε όμως αιώνια υπόλογοι για όσα γίνονται στη φύση. Για τα τόσα κρίματα που προκαλούν καθημερινά οι πράξεις ή οι παραλείψεις του ανθρώπου σε σχέση με το περιβάλλον.
Οι ίδιες οι ιερές μονές είναι θεματοφύλακες της βιοποικιλότητας, της κυκλικής οικονομίας, των παραδοσιακών τρόπων παραγωγής, της βιώσιμης γεωργίας, της κτηνοτροφίας, της καλλιέργειας, της δόμησης, της διάσωσης αρχαίων σπόρων και φυτικών ποικιλιών.

Ιερομόναχος Σεραφείμ Ρόουζ, Καλιφόρνια ΗΠΑ
Ας θυμόμαστε διαρκώς και τα εκπληκτικά λόγια του Γέροντα Σεραφείμ Ρόουζ, ο οποίος έζησε στα δάση της Αμερικής ως άγγελος και απέδωσε πιο εύγλωττα από οποιονδήποτε άλλον την πεμπτουσία της οικολογικής σκέψης: «Είμαστε προσκυνητές σε αυτή τη γη και δεν υπάρχει τίποτα μόνιμο για εμάς εδώ…».
Στο πρότυπο των Αγίων μας, όλοι οι μεγάλοι Ποιητές έδειξαν από νωρίς ότι το κάλλος και η αρμονία, με την οποία προίκισε ο Θεός τη φύση και την πλάση, έχουν πολλαπλή ευεργετική επενέργεια στην ανθρώπινη ψυχή και στην κοινωνική πρόοδο.

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης, Γιώργος Σεφέρης
Τα λόγια του Γιώργου Σεφέρη παραμένουν πιο επίκαιρα από ποτέ:
«Ανήκω σε µια χώρα µικρή. Ένα πέτρινο ακρωτήρι στη Μεσόγειο.
Είναι µικρός ο τόπος µας, αλλά η παράδοσή του είναι τεράστια και εκείνο που τη χαρακτηρίζει είναι ότι µας παραδόθηκε χωρίς διακοπή».
Όσο προχωρεί ο καιρός, ζω ολοένα με το εντονότατο συναίσθημα πως δεν είμαστε στην Ελλάδα, πως αυτό το κατασκεύασμα δεν είναι ο τόπος μας, αλλ’ ένας εφιάλτης με ελάχιστα φωτεινά διαλείμματα, γεμάτα μια βαριά νοσταλγία.
Να νοσταλγείς τον τόπο σου, ζώντας στον τόπο σου, τίποτα δεν είναι πιο πικρό».
Την άρρηκτη δοξαστική σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον και προς τον Θεό απέδωσε μοναδικά και ο Οδυσσέας Ελύτης στο «Άξιον Εστί», το οποίο, στο πρότυπο των θρησκευτικών ύμνων, επιμερίζεται σε τρία κύρια Μέρη: στη Γένεση, στα Πάθη και στο Δοξαστικόν:
«Τότε εἶπε καὶ γεννήθηκεν ἡ θάλασσα καὶ εἶδα καὶ θαύμασα.
Καὶ στὴ μέση της ἔσπειρε κόσμους μικροὺς κατ’ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσή μου·
Ἵπποι πέτρινοι μὲ τὴ χαίτη ὀρθή καὶ γαλήνιοι ἀμφορεῖς καὶ λοξὲς δελφινιῶν ρᾶχες ἡ Ἴος, ἡ Σίκινος, ἡ Σέριφος, ἡ Μῆλος·
“Κάθε λέξι κι ἀπό ’να χελιδόνι γιὰ νὰ σοῦ φέρνῃ τὴν Ἄνοιξη μέσα στὸ θέρος», εἶπε.
Καὶ πολλὰ τὰ λιόδεντρα ποὺ νὰ κρησάρουν στὰ χέρια τους τὸ φῶς κι ἐλαφρὸ ν’ ἀπλώνεται στὸν ὕπνο σου·
καὶ πολλὰ τὰ τζιτζίκια ποὺ νὰ μὴν τὰ νιώθεις ὅπως δὲ νιώθεις τὸ σφυγμὸ στὸ χέρι σου·
ἀλλὰ λίγο τὸ νερὸ γιὰ νὰ το ’χεις Θεὸ καὶ νὰ κατέχῃς τί σημαίνει ὁ λόγος του·
καὶ τὸ δέντρο μονάχο του χωρὶς κοπάδι γιὰ νὰ τὸ κάνεις φίλο σου καὶ νὰ γνωρίζῃς τ’ ἀκριβὸ του τ’ ὄνομα·
φτενὸ στὰ πόδια σου τὸ χῶμα γιὰ νὰ μὴν ἔχεις ποῦ ν’ ἀπλώσεις ρίζα καὶ νὰ τραβᾷς τοῦ βάθους ὁλοένα·
καὶ πλατὺς ἐπάνου ὁ οὐρανός γιὰ νὰ διαβάζῃς μόνος σου τὴν ἀπεραντοσύνη.
Αὐτὸς ὁ κόσμος, ὁ μικρός, ὁ μέγας!».
Πάνω στην ίδια αυτή θεώρηση της ζωής γράφτηκε και το αγαπημένο τραγούδι** του Μίκη Θεοδωράκη σε στίχους Ιάκωβου Καμπανέλλη, που εκφράζει πιο χαρακτηριστικά από οτιδήποτε τα λόγια των αγίων Πατέρων ότι έργο του ανθρώπου είναι να δοξολογεί αδιάκοπα τον Θεό:
«Πέτρα στην πέτρα ολημερίς
χτίζω και δε σε φτάνω
Ήλιε μου πόσο είσαι πάνω
και δόξα το Θεό!…».

Ο Ορθόδοξος ευχαριστιακός τρόπος ζωής ανέκαθεν απηχεί τα πιο βαθιά διδάγματα και τις αρχές της γνήσιας οικολογικής σκέψης, τον σεβασμό στη φύση και στα πλάσματά της και το ασφαλές κριτήριο προς τον άνθρωπο για να συμπορευτεί αρμονικά και με ειρήνη με το περιβάλλον. Σήμερα, καθώς η οικολογική κρίση κλιμακώνεται παγκοσμίως, το Ορθόδοξο ήθος παραμένει η ουσιαστική και ρεαλιστική απάντηση απέναντι στις εντεινόμενες περιβαλλοντικές προκλήσεις και απειλές.
Για εμάς τους Έλληνες ο αστείρευτος θησαυρός της Ορθοδοξίας και της παράδοσης καθιστά τη σχέση αυτή πιο προσιτή και φυσική, αφού η ιστορική πορεία μας είναι συνυφασμένη με την Ορθοδοξία και τον χριστιανισμό.
Σε αυτήν ας προστρέξουμε με την ελπίδα να δούμε τον σύγχρονο άνθρωπο να εκφράζει ξανά ευχαριστία, ειρήνη, γαλήνη και χαρά από την επαφή του με τη φύση και τα τοπία του. Να ξαναβρεί τη χαμένη του οδό… μέσα στην ομορφιά που του δόθηκε ως δώρο, όμως η καταστροφή της συντελείται σήμερα με ένα κόστος τρομακτικό και ανυπολόγιστο.
Κλείνω με μια αγαπημένη φράση του νομπελίστα ποιητή μας Οδυσσέα Ελύτη:
«Φεύγω με μια ματιά
Ματιά πλατιά
όπου ο κόσμος ξαναγίνεται
Όμορφος από την αρχή
στα μέτρα της καρδιάς…».
Σας ευχαριστώ πολύ!
* Ο Μητροπολίτης Διοκλείας Κάλλιστος Ware, από τις σημαντικότερες εκκλησιαστικές και θεολογικές φυσιογνωμίες του καιρού μας, γεννήθηκε στην Αγγλία, στις 11 Σεπτεμβρίου 1934. Σπούδασε Αρχαία Ελληνικά, Λατινικά, Φιλοσοφία και Θεολογία στην Οξφόρδη. Αγγλικανός από γέννηση και ανατροφή, ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με την Ορθοδοξία το 1952, γοητευμένος από την ορθόδοξη, θεία Λειτουργία και την παράδοση της μυστικής θεολογίας. Έγινε δεκτός στην Ορθόδοξη Εκκλησία το Πάσχα του 1958, ενώ το 1965 χειροτονήθηκε διάκονος· τον ίδιο χρόνο εκάρη μοναχός στη Μονή του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου στην Πάτμο. Επιστρέφοντας στην Οξφόρδη ανέλαβε καθήκοντα εφημερίου στην ελληνική ορθόδοξη ενορία, ενώ παράλληλα εξελέγη Λέκτωρ στον κλάδο των Ορθοδόξων Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστήμιου της Οξφόρδης. Το 1970 έγινε μέλος του Κολλεγίου Ρebroke της ίδιας πόλης. Το 1985 εξελέγη επίσκοπος Διοκλείας από τη Σύνοδο του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Είναι ο πρώτος Βρετανός που ανεδείχθη επίσκοπος της Ορθόδοξης Εκκλησίας από την εποχή του Σχίσματος. Εκοιμήθη στις 24 Αυγούστου 2022 στη Μ. Βρετανία. Έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά τα βιβλία του «Ο Ορθόδοξος Δρόμος», «Η Ορθόδοξη Εκκλησία», «Η δύναμη του Ονόματος», «Η εντός ημών Βασιλεία», «Οικολογική κρίση και ελπίδα» κ.ά. Ο ίδιος ο επίσκοπος Κάλλιστος είχε μεταφράσει στα αγγλικά τα Μηναία, το Τριώδιο και τη Φιλοκαλία (από κοινού με τον μακαριστό Ρh. Sherrard), ενώ υπήρξε ένας από τους συνεκδότες του γνωστού θεολογικού περιοδικού Sobornost (πηγές: pemptousia.gr, Κάλλιστος Ware, «Η Ορθόδοξη Θεολογία στον 21ο αιώνα», εκδ. Ίνδικτος, σ. 45-58, orthodoxianewsagency.gr).
Ακούστε το τραγούδι εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=8gIVbItCAbA&list=RD8gIVbItCAbA&start_radio=1
Η Παρουσίαση στην ελληνική γλώσσα:
The Orthodox eucharistic way of Life as a Foundation of Environmental Management and Protection
Sofia Pavlaki, Athens Attorney at Law, M.Sc. Environmental and Forestry Legislation and Policy

Presentation delivered as part of the workshop agenda organized in 28/1-1/11/2026, under the LIFE STEMMA ATHOS project, at the Museum of Fishing Boats and Tools (Vithynias 2, Nea Moudania, 632 00, Municipality of Nea Propontida, Chalkidiki).

Holy Fathers, ladies and gentlemen, good morning. I would like to express my sincere gratitude to the organizers for their invitation, their hospitality and the opportunity to participate in this significant event.
Engaging with the legislation that governs the protection and management of the natural environment became for me both a catalyst and a profound necessity to cultivate a unique perception and approach to nature through the Orthodox eucharistic ethos towards God as a Creator. This is, after all, where human soul tends in its unceasing quest for union with God, within the spirit of His peace, divine economy, goodness, and love.
This issue carries a deeply spiritual as well as an ecological dimension, directly linked to the intensifying phenomena of environmental degradation and destruction in modern Greek reality. These changes have gradually deprived us of nature we love, in which we grew up and received our first life stimuli and teachings.
Today, gathered here on the occasion of environmental protection in Athos peninsula, we stand in reverence before this miracle of Greek nature. Theotokos Maria chose this place to become, throughout the centuries, Her Blessed Garden (Perivoli tis Panagias). And the love and care of the Athonite monks who live there preserved the place untouched and undisturbed by decay.
Nature has always been a source of life, joy, and creation for humankind. In Greece, nature is highly connected to the destiny of our people; it became a willing companion in their struggles, a refuge, an inspiration, their hope and consolation.
“My eyes never saw a place more glorious than this small threshing floor”, wrote Dionysios Solomos -Greece’s national poet- during the Greek Revolution in his work named “The Free Besieged”. “This small and great world!”, exclaimed Odysseus Elytis in “The Axion Esti”, beholding the miracle of Greek landscape and of Aegean Sea, which he praised like no other in his poems.
Wherever you look in Greece, landscapes that are breathtaking, mystical, tender, inherently create -quiet and humble- the very values and beauty that uniquely harmonized and preserved what we call “the Greek soul” over the centuries.
Greek landscape -whether found in carved stone walls on an island hillside hanging over the open sea, or on the granite ridges atop eternal mountains- stands impossible to pass by without leaving a piece of your heart upon it. A whole piece of it that you will take it back, having been taught truths and beauty!

Grigoriou Monastery, Athos
Talking about environmental degradation and ecological destruction in Greece today signals a critical blow to this uninterrupted relationship with our heritage and land -a rupture unprecedented in our history.
If a landscape constitutes the necessary visual stimulus through which nature is revealed to man’s inner world, and if every landscape itself comprises the imprint of nature upon the human soul, then we are undoubtedly faced with a stark realization: the destruction of Greek landscape and environment -taking place at a rapid pace in our days- is nothing less than the dissolution of this bond. It seals the loss of the path we have consistently walked for thousands of years to experience nature, to draw of its beauty, to coexist with it in a wise balance, and to become better, inspired by the nature’s beauty (ancient “kallos”) and laws.
The dominance of a commercial, profit view over nature has gradually imposed the transformation of even the most sensitive and valuable -both aesthetically and ecologically- landscapes and habitats into a modern, inhospitable, and dystopian construct that surrounds us. This construct consists of elements and images devoid of any reference to the native biodiversity, to protected natural features and assets, to landscapes and natural resources. It also disregards the local architectural elements, cultural wealth, and traditions of each region, which are sacrificed too easily and too quickly on the altar of investment and economical profit.
Hundreds of panels and wind turbines -now even offshore ones- hydrocarbon exploration within the blue Greek archipelago, enormous interventions in forests and habitats -even in burned forest ecosystems-, systematic deforestation in the name of any kind of projects, urban expansion, logging of trees and loss of elements of architectural identity, land seizure, and river diversions with dramatic consequences for mountain, forest, and water ecosystems plunder our high mountains. All these overwhelmed the Greek countryside, occupied the pastures and fields of farmers and turned coastal and island fronts into an unlivable reality. And all this happens in order to combat climate change, which is supposed to be the reason of the problem, whereas it is actually the result of the destruction of ecological balance.
At the same time, the systematic degradation and destruction of nature, alongside the alteration of Greek landscape, violates the constitutional right to the environment and to public goods. What happens is also a severe limitation of vital space, against free and holistic development of man’s personality in healthy, harmonious, and ecologically balanced environment.
Beyond the environmental degradation itself and the violation of established rights, the official policy for what is hypocritically considered as “development”, systematically undermines not only our present but also our future, despite the fact that future belongs to the upcoming generations, who have already lost the right to enjoy environmental goods.
Massive energy investments take place without proper spatial planning, despite Greece’s condemnation by E.U. Court because of violations of European legislation by planning projects in habitats although there exist no conservation objectives for habitats and species.
Yet, it is precisely the natural environment, the unique climate of Greece, and its exquisite landscape that allowed philosophy, poetry, democracy, sciences, and all those great, eternal, and universal values to flourish here like nowhere else. Upon these values was founded a civilization dedicated to justice, beauty and truth, holding deep in its heart respect for any being. It’s this very civilization for which when disciples announced to our Lord Jesus Christ that Greeks were seeking to see him, he exclaimed: “There comes the time for the Son of God to be glorified” (John 12:23).
Legislation in recent years in usually in contrast to the Constitution and the jurisprudence of the Council of State and has played a systematically anti-environmental role by permitting interventions in nature and at the landscape, that ruin the ecological balance, as well as the sustainability of ecosystems that are offered for free but produce super profits.
As an example, Law 4685/2020 exempted aesthetic forests from environmental legislation; Law 5024/2023 allowed the buyout of encroached public property containing forests and habitats; Law 5037/2023 permitted the allocation of illegally deforested lands to agricultural use; and Decision 50743/2017 revised the national registry of habitats, permitting the reduction of even rare ecosystems. Furthermore, recent laws have permitted the installation of Renewable Energy Sources (RES) even within reforestation areas in violation of the Constitution itself (article 117, paragraph 3), alongside the systematic legalization of unauthorized and out-of-plan building, among many other instances.
Frequently law is being violated even by simple administrative circulars, in order to exempt entire categories of projects from the obligation of licensing, such as the opening of extended new forest roads for the needs of wind turbine installations, as well as the construction of energy storage battery facilities within habitats and forests that are considered as co-works of RES installations and are being exempted from the specific environmental impact assessment and licensing required.

Metropolitan Kallistos Ware*
For me, every new environmental case that comes to my office is an open wound, revealing the inner void of modern man and the confusion that drives him to act self-destructively. I reflect upon the wise words of the great ecologist, Father Metropolitan Kallistos Ware of Diokleia, one of the greatest theologians of our time, as one of the most authentic Orthodox testimonies regarding the miracle of life, man, and his place in creation.
Father Kallistos Ware used to say:
“Man is a living creature who has received the call to become God. As an image of God, man has the capacity to transcend himself, to mediate between extremes, and to bring them into harmony. Human being is not primarily a rational being, nor even just a political being, as Aristotle said, but far more fundamentally an eucharistic being.
Our highest privilege and supreme calling, the act that authentically fulfills us, is to offer God the world that he entrusted us as a gift. The ecological crisis itself has shown that what we need to display is an eucharistic and ascetic spirit, an attitude of self-restraint, of kenotic simplicity in our overall way of life -a willingness to discern, between what we want and what we need.
The fact that we want something does not automatically mean we have the right to acquire it. This is a lesson that consumer societies around the world do not wish to learn. In a word, we mean a spirit of painful sacrifice. After all, perfect love is sacrified love. To offer the world to God eucharistically means to offer ourselves to God for the sake of our fellow human beings. Yet, through such a sacrifice is not a loss, but rather a profit”.

Saint Gregory the Theologian & Saint Maximus the Confessor
Father Kallistos also argued that we need to reactivate the Greek orthodox ideal of the human person as a mediator between heaven and earth, and he analyzed the works of two holy Fathers of the Greek Orthodox Church: Saint Gregory the Theologian and Saint Maximus the Confessor.
According to Father Kallistos Ware, Saint Gregory states that every human being is an existence of a double dimension: earthly yet also heavenly, temporary yet also immortal, material yet also conceivable. By embracing the entire creation, every human being is, in the words of Saint Gregory, a second world -a great universe within a small one («οίον τινα κόσμον δεύτερον, εν μικρώ μέγαν»).
Each of us is an “image of the world”, endowed with the call to balance and harmonize the creation within us and through ourselves. But, as an “image of God”, we also have the capacity to transcend ourselves and offer the world back to God through divine grace. Saint Gregory views human salvation in terms of “Theosis” (deification). The human being is, as he says, a living creature that has received the call to become God. And by becoming God, every man can unite the creation with its Creator-God.
Saint Maximus the Confessor, on the other hand, also approaches the human being in terms of mediation (Mesitia/Mεσιτεία). For him, each person is related to extreme elements of the creation and is called to mediate between these and lead them to harmony.
According to Saint Maximus, human is “a natural bond of unity”. Nevertheless, human’s aim extends even further than this. God does not only call us to unify the creation but -keeping the image of God within our hearts- we are called to unite the creation (Κτήση) with the uncreated (Άκτιστον). And this is what we tend to fulfill, according to Saint Maximus, through the power of love.
Saint Gregory and Saint Maximus emphasize that this kind of mediation is possible only in Christ and through Christ -the God-man (Theanthropos), who holds everything together (Pantokrator), and who gathers and recapitulates everything.
Here, then, is a theological understanding of human that can guide and inspire us in the 21st century as we struggle against all difficult problems of ecology, environmental protection, and management.

Ecumenical Patriarchs Demetrios I & Bartholomew ΙI
As the late Ecumenical Patriarch Demetrios also pointed out in his 1989 Christmas message regarding the ecological crisis: “What we need to display is an eucharistic and ascetic spirit. These two, the Eucharist and ascesis, go hand in hand. In a fallen world where sin abounds, there can be no effective eucharistic practice without self-denial. If man wants to be an eucharistic being, he must also be an ascetic being”. By asceticism, Patriarch Demetrios referred to an attitude of self-restraint and kenotic simplicity in our overall way of life.
Perfect love is a sacrificial love. “Kenosis” (empting of ourselves) leads to fulfillment; the emptying of ourselves leads us to be filled. As our Lord himself assured us, “if we lose our life for His sake, we will find it” (Matt. 10:39).
The work of Patriarch Demetrios is worthily continued by current Ecumenical Patriarch Bartholomew ΙI, who has likewise stated: “The contemporary global ecological problem has clear anthropogenic causes. Our domineering relationship toward Creation is a result of our alienation from God. It is impossible to possess authentic faith in God while simultaneously destroying His good Creation. Our future is ecological and social, in an indissoluble connection. We must come to realize that economic and technological development does not automatically equate to progress”.
In Byzantine times the iconography of two of the most important emperors of New Rome, Constantine the Great and Justinian I, offering the City and the Church of Holy Wisdom to Theotokos Maria in the mosaic of southwestern vestibule of Hagia Sophia of Constantinople, portrays the concept of the eucharistic way of life that dominated the entire history and heritage of Byzantium. Here, the Emperor is not a distant ruler, not even a tyrant, but he is rather “the first who becomes last” for the sake of his people. Even the “body language” in this famous mosaic seals the fact that the Byzantine Emperor’s aim was a permanent reference to Lord. He tended to offer his city with all people in it, that God entrusted to him, back to the one who created them. This perspective emphasis to the idea of man’s reference and accountability to God for the way he manages everything God entrusts to him, throughout his life.

The mosaic of southwestern vestibule of Hagia Sophia of Constantinople, 10th cent. AD
The concept of proper management appears constantly throughout Gospels: in the parables of the 10 Virgins, of the Talents, of the barren Fig Tree, of the Tares, of the Unforgiving Servant, of the Workers in the Vineyard and elsewhere. Christ reminds us constantly that man is merely a steward of creation and that -sooner or later- he will be called to give an account to the Creator for the way he managed everything God entrusted to him during his passage through life.
Even Lord himself was not exempted from this rule; during his last prayer, at the most critical hour of his earthly life, he gives an account to his Father God about the way he cared for those who God entrusted to him: “While I was with them in the world, I kept them in your name. I kept all those you gave me” (John 17:12).
Furthermore, the measure of proper management was set from the very beginning of the world by the archetypical assurance repeated in the Book of Genesis -that the entire creation has been shaped “very well” («Καλά λίαν»). Therefore, what was handed down to us from the beginning as beautiful and good and in an ideal state, becomes a reference upon which we reflect the measure of tenderness or barbarism with which we act upon nature till nowadays.
In this same spirit, the Byzantine Emperor senses the responsibility of the sacred duty with which he is charged: to return his city and people eucharistically, mysteriologically and doxologically back to God.

Saints Kosmas the Aetolian, Nektarios of Pentapoli & Amphilochios of Patmos
This deeply ecological dimension of the Gospel message, of Holy Fathers and of the great theologians of the Orthodox tradition continues to govern our faith up to modern times:
“People will become poor because they will have no love for trees…”, prophesies Saint Kosmas the Aetolian during the horrible time of Ottoman captivity. Today St. Kosmas is the patron saint of the Greek Forest Service.
And Saint Amphilochios of Patmos used to say: “Do you know that God gave us one more commandment, which is not mentioned in Holy Scripture? It is the commandment to love trees”. He believed that whoever did not love trees did not even love Jesus Christ. “When you plant a tree”, he used to say, “you plant hope, you plant peace, you plant love, and you will receive the grace of God”.
He was an ecologist yet before ecology became known. Hearing the confessions of the villagers, he would assign them, as a duty, to plant a tree. And not only this but he wandered around the island to see how villagers took care of new planted trees, whether they watered them or protected them from any kind of damage.
His example and influence transformed the whole island of Patmos; places that 80 years ago where totally desolated, today are covered of pine forests or other kind of forests.

The majestic pine tree of Saint Nektarios of Pentapoli stands by the chapel of his tomb at the Holy Trinity Monastery in Aegina Island. According to the testimonies of those who knew him and lived close to him, this was the favorite corner of this great 20th century Saint.
He cared for the pine tree himself with great love, he watered it, he spoke to it, and nuns often even saw him hugging the tree! Under the shade of this tree, he wrote many of his books and his marvelous poetic hymns. And surely, the cool breeze of the tree rested his soul from the storms of life, from the injustice, envy and persecution of men that he so much experienced in his whole life till the end.

Saint Gabriilia
When someone visited Saint Gabriilia Papayannis and noticed that she let a mosquito bite her hand, he asked her why she did not kill it, and she gave him a reply that expresses the ecological wisdom of the whole world: “Never destroy something which you cannot create by your own”. If we lived according to this advice, problems of ecological destruction might not even exist. We are, however, eternally responsible for what happens to nature and for all the evil man causes to the environment.
The holy monasteries themselves are custodians of biodiversity, of circular economy, of traditional methods of production, agriculture, sustainable farming, cultivation, building, and the preservation of ancient seeds and plant varieties.

Father Seraphim Rose, California USA
Let us also remember the words of Father Seraphim Rose who lived as an angel in the American forests and expressed as proper as nobody else the main meaning of the ecological wisdom: “We’re just pilgrims in this world and there’s nothing permanent for us here…”.
As our Saints, all great Greek poets praised the beauty and harmony with which God created nature in order to have a beneficial effect on human soul and society.
The words of George Seferis remain more relevant than ever:
“I belong to a small country. A stone cape in the Mediterranean Sea. Our place is small, but its tradition is immense, and what characterizes it is that it was given to us without interruption.
Yet, as time goes on, I live more and more with the intense feeling that we are not in Greece, that this construct around us is not our home, but a nightmare with very few luminous intervals, filled with a heavy nostalgia.
Feeling nostalgic for your country while living in your country -there’s nothing more bitter than this”.

Odysseus Elytis, Mikis Theodorakis & George Seferis
The uninterrupted doxological relationship between man, nature and God was also uniquely captured by Odysseus Elytis in his greatest work named “Axion Esti”, also modeled after religious hymns and divided in three main parts: Genesis, Passion and Gloria:
“Then He spoke and Sea was born and I gazed and marveled. And in midst He sowed me small worlds: Stone horses with upright manes and serene amphorae and the slanting backs of dolphins -Ios, Sikinos, Serifos, Milos. ‘
A swallow for every word, to bring you Spring in the midst of summer’, He said.
And many olive trees to sift the light in their hands so it spreads lightly into your sleep;
and many cicadas that you can not even notice, just as you do not notice the pulse in your wrist;
but only a few of water so that you considers it as a God and know exactly what it means to you;
and the lonely tree, with no flock, so that you make it your friend and know its precious name;
the soil thin beneath your feet so that you have nowhere to spread your roots and must constantly go deeper and deeper;
and a wide sky above so that you may read infinity on your own.
This small and great world!”.
Based on this very same view of life, the great Greek composer Mikis Theodorakis’ beloved song**, in lyrics of Iakovos Kambanellis, expresses the words of Holy Fathers that man’s aim on earth is to glorify God:
“Stone by stone
all day long I build
and I can not reach you
My sun, how up you are
And glory be to God…!”.

The Orthodox eucharistic way of living has always expressed the deepest principles of authentic ecological thought as well as respect for nature and a safe criterion for man to walk harmoniously and in peace with natural environment.
Today, as the ecological crisis escalates globally, the Orthodox ethos remains a substantial and realistic answer to the intensifying environmental challenges and threats. For us Greeks, the treasure of Orthodoxy and tradition makes this accessible and natural, since our history is connected to Orthodoxy and Christianity.
Let us return to this tradition, hoping that modern man will experience again thanksgiving, peace, serenity and joy in his contact with nature and his landscapes.
And may we find our lost path again… within the beauty around us that was given to us as a gift, but it’s destruction is taking place today in a terrific cost.
I’ll end this presentation with a favorite phrase of our Nobel nominated poet Odysseus Elytis:
“I depart with a glance
-a wide glance
in which world becomes
beautiful again
from the beginning,
according to the heart…”.
Thank you all!
Metropolitan Kallistos Ware of Diokleia, one of the most important ecclesiastical and theological figures of our time, was born in England on September 11, 1934. He studied Ancient Greek, Latin, Philosophy, and Theology at Oxford. An Anglican by birth and upbringing, he first came into contact with Orthodoxy in 1952, captivated by the Orthodox Divine Liturgy and the tradition of mystical theology. He was received into the Orthodox Church at Easter in 1958, and in 1965 he was ordained a deacon; in the same year, he was tonsured a monk at the Monastery of Saint John the Theologian in Patmos. Upon returning to Oxford, he assumed duties as a parish priest in the Greek Orthodox parish, while concurrently being elected Lecturer in Eastern Orthodox Studies at the University of Oxford. In 1970, he became a fellow of Pembroke College in the same city. In 1985, he was elected Bishop of Diokleia by the Synod of the Ecumenical Patriarchate of Constantinople. He is the first Briton to be elevated to the episcopate of the Orthodox Church since the Great Schism. He fell asleep in the Lord on August 24, 2022, in Great Britain. His books translated into Greek include The Orthodox Way, The Orthodox Church, The Power of the Name, The Kingdom Within, The Ecological Crisis and Hope, among others. Bishop Kallistos himself had translated into English the Menaion, the Lenten Triodion, and the Philokalia (jointly with the late Ph. Sherrard), while he was also one of the co-editors of the well-known theological journal Sobornost (Sources: pemptousia.gr, Kallistos Ware, Orthodox Theology in the 21st Century, Indiktos Publ., pp. 45-58, orthodoxianewsagency.gr).
** You may hear the song here: https://www.youtube.com/watch?v=8gIVbItCAbA&list=RD8gIVbItCAbA&start_radio=1
Η Παρουσίαση στην αγγλική γλώσσα:
Το Πρόγραμμα του Workshop:




























































































