Ανατρέχουμε στην ιστορία του μεγάλου πνεύμονα πρασίνου, συλλέγοντας λεπτομέρειες που πολλοί αγνοούν, όπως το ταφικό μνημείο με τα λείψανα του Υψηλάντη και τις αγιογραφίες του Κόντογλου. Πιθανότατα, δεν υπάρχει άλλο τόσο κατάλληλο τοπόσημο στην πόλη για να καταλάβεις την ηλικία του συνομιλητή σου με μόνο μία ερώτηση: Ποιες ήταν οι «παλιές, καλές εποχές» που κρατάς από το Πεδίον του Άρεως;
Ήταν τα γεμάτα πάντα αναψυκτήρια και οι επιθεωρήσεις στο Άλσος τις δεκαετίες του ’50 και του ’60; Ήταν το παιχνίδι και οι μελανιές στις αλάνες του πάρκου τη δεκαετία του ’70; Ήταν η εμφάνιση των Prodigy στο Sunrize Zone, στο Club Άλσος, το 1992; Τα ολονύχτια rave πάρτι μετά, τη δεκαετία του 2000; Το αυτόνομο φεστιβάλ από το Κενό Δίκτυο (Indie Free Festival); Τους πιτσιρικάδες που έκαναν skate, προτού απομακρυνθεί η άσφαλτος από το πάρκο; Ή μήπως, πολύ πιο κοντά στο σήμερα, στα χρόνια της πανδημίας, όταν εκατοντάδες Αθηναίοι βρέθηκαν να ανακαλύπτουν το καταπράσινο δημόσιο πάρκο, αφήνοντας πίσω τις προκαταλήψεις που τους κρατούσαν μακριά;
Είναι γεγονός ότι -σε αντίθεση με τον πάντοτε απαστράπτοντα και εξαιρετικά προβεβλημένο Εθνικό Κήπο- το Πεδίον του Άρεως, το μεγαλύτερο σε έκταση δημόσιο πάρκο του κέντρου της Αθήνας, συνολικής έκτασης 277 στρ. μαζί με τον όμορο λόφο Φινοπούλου, έχει ακολουθήσει μια πολυκύμαντη πορεία μέσα στα χρόνια, περνώντας διαδοχικά από την αίγλη στην απαξίωση και πάλι πίσω. Το πάρκο περικλείεται από τις οδούς Αλεξάνδρας, Μαυρομματαίων, Ευελπίδων, Μουστοξύδη, Μπούσγου και Βαλτινών και συνορεύει με ιστορικές συνοικίες της Αθήνας όπως του Γκύζη, η Κυψέλη, το Πολύγωνο, η Βάθη, η Νεάπολη Εξαρχείων κ.ά.
Τα τελευταία χρόνια, η καθημερινότητα στο πάρκο είναι σίγουρα πιο λειτουργική και περιποιημένη σε σχέση με παλαιότερα: το πράσινο και η καθαριότητα έχουν επανέλθει σε καλό επίπεδο, υπάρχει φύλαξη, λειτουργεί η «Γαρδένια» στον μοναδικό αυτό πνεύμονα πρασίνου. Όμως αλήθεια, πόσοι από τους επισκέπτες που περνούν τακτικά χρόνο στο Πεδίον του Άρεως γνωρίζουν την ιστορία του, τα πρόσωπα, τις συνήθειες και τα μικρά ή μεγάλα περιστατικά που έχουν συνδεθεί ιστορικά με το μεγαλύτερο Πάρκο των Αθηνών;
Τα μυστικά του Πάρκου
Το στρατιωτικό παρελθόν, οι Ευέλπιδες και ο έφιππος βασιλιάς: Το Πεδίο πήρε το όνομά του από το champ de Mars, το οποίο προϋπήρχε στο Παρίσι και παραπέμπει στον σχεδιασμό που υπαγόρευαν οι κήποι – στρατώνες της Ευρώπης του 18ου αι., μαρτυρώντας το στρατιωτικό παρελθόν του. Άλλωστε εφαπτόμενη με το Πάρκο είναι η έκταση της πρώην Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων που λειτούργησε εκεί από το 1894 μέχρι τις αρχές Σεπτεμβρίου του 1982, οπότε μετεγκαταστάθηκε στην περιοχή της Βάρης Αττικής και ο χώρος διατέθηκε για την εγκατάσταση των δικαστικών υπηρεσιών του Πρωτοδικείου Αθηνών (Δικαστήρια της Σχολής Ευελπίδων).
Εντός του πάρκου, μπροστά από τον ιερό ναό των Παμμεγίστων Ταξιαρχών υπήρχαν, από το 1869, εγκατεστημένοι οι στρατώνες του Ιππικού, σε ένα «διώροφο επίμηκες νεοκλασικό κτήριο», όπως διαβάζουμε στον οδηγό των Θανάση Γιοχάλα και Τόνιας Καφετζάκη, το οποίο κατεδαφίστηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1930. Στην κεντρική είσοδο του πάρκου δεσπόζει ο έφιππος ανδριάντας του βασιλιά Κωνσταντίνου Α’, έργο του Ιταλού γλύπτη Φραντσέσκο Παρίζι του 1938. Είναι κατασκευασμένος από ορείχαλκο και έχει ύψος σχεδόν 6 μ. Ο βασιλιάς απεικονίζεται ως στρατηλάτης, κρατώντας στραταρχική ράβδο στο δεξί του χέρι.
Η μπάντα τις Κυριακές: Μέχρι τότε και για όλη την οθωνική εποχή, η περιοχή εκεί ήταν ταυτισμένη με τα στρατιωτικά γυμνάσια αλλά και τη στρατιωτική μπάντα που ανέβαινε κάθε Κυριακή στην πολυγωνική εξέδρα -ένα μείζονος σημασίας κοινωνικό και κοσμικό γεγονός, όπου συνέρρεε όλος ο πληθυσμός της Αθήνας, «από τα πρόσωπα της αυλής ως τους φτωχούς κουρελιάρηδες και τους ζητιάνους», όπως έγραφε ο Edmond About στο εμβληματικό έργο «Η Ελλάδα του Όθωνα». Η καθιερωμένη γιορτή της Κυριακής σταμάτησε το 1859 με τα επεισόδια που έμειναν στην ιστορία ως Σκιαδικά.
Η έξοδος της πόλης: Ο Γάλλος μυθιστοριογράφος – περιηγητής ανέφερε στο έργο του 1855 προσδιόριζε την περιοχή του Πεδίου ως «έξοδο της πόλης» -δεν υπήρχε πάρκο, παρά μόνο ένα «γυμνό πλάτωμα» με μόνο στολίδι μια «ξύλινη ροτόντα». Εκατέρωθεν του πλατώματος, σε λίγα μέτρα περνούσαν ποτάμια και μέχρι τις αρχές του 20ου αι. το σημείο θεωρούταν εξοχικό, με εξαιρετικά αραιή δόμηση.
Το Ανάθεμα του Βενιζέλου: Εδώ και συγκεκριμένα στη θέση που βρίσκεται σήμερα το άγαλμα της Αθηνάς, κατηύθυναν τον κόσμο στις 12 Δεκεμβρίου του 1916 οι προκηρύξεις στις εφημερίδες της Αθήνας για να «αναθεματίσει τον τρισκατάρατον προδότη Βενιζέλον». Άπαντες, μικροί και μεγάλοι, γυναίκες και παιδιά, έριχναν μια πέτρα στο σημείο προφέροντας βαριές κατάρες. Στο τέλος, διαμορφώθηκε μια στήλη με πάνω από 100.000 πέτρες στοιβαγμένες.
Το μνημείο πεσόντων και η θεά Αθηνά: Στην πλευρά του Άλσους επί της λεωφόρου Αλεξάνδρας δεσπόζει το Μνημείο των πεσόντων στην Ελλάδα Βρετανών, Αυστραλών και Νεοζηλανδών στρατιωτών στις μάχες της περιόδου 1941-45, με το άγαλμα της Αθηνάς επάνω σε ιδιαίτερα υψηλό βάθρο. Το μνημείο σχεδιάστηκε από τους Φαίδωνα και Έθελ Κυδωνιάτη και είναι έργο του γλύπτη Βάσου Φαληρέα. Πρόκειται για μία στήλη, στην κορυφή της οποίας τοποθετήθηκε η θεά Αθηνά που φέρει δόρυ, ασπίδα και περικεφαλαία. Την επίσης μαρμάρινη λέαινα στη βάση του μνημείου φιλοτέχνησε ο γλύπτης Αθανάσιος Λημναίος. Όταν το χέρι του αγάλματος της Αθηνάς αποκόπηκε από κεραυνό, οι Αθηναίοι άρχισαν να αποκαλούν σκωπτικά την Αθηνά «κουλοχέρα».
Δει δη χρημάτων, ω άνδρες Αθηναίοι: Το 1927 ο χώρος του Πεδίου του Άρεως, που από την εποχή του Όθωνα ήταν ο κύριος τόπος αναψυχής των Αθηναίων, παραχωρήθηκε στην ιδρυθείσα τότε «Επιτροπή Δημοσίων Κήπων και Δενδροστοιχιών Αθηνών» με σκοπό τη μεταβολή του σε άλσος, όπως ο τότε «Βασιλικός Κήπος» (μετέπειτα «Εθνικός Κήπος»). Η Επιτροπή όμως εκείνη με πρόεδρο τον Πέτρο Καλλιγά φρόντισε πρώτα να βελτιώσει τον κήπο του Θησείου και τον Εθνικό Κήπο, με συνέπεια έξι χρόνια μετά, το 1933, με τους μικρούς πόρους που διέθετε αποφάσισε να κάνει την έναρξη εργασιών ανάπλασης και δενδροφύτευσης, αφενός με ανυπέρβλητα τότε διοικητικά εμπόδια και αφετέρου με μεγάλη έλλειψη χρημάτων για τη συνέχιση του έργου. Έτσι με τον νόμο 6171/1934 το «Ειδικό Ταμείο Μονίμων Οδοστρωμάτων Αθηνών» (νέος κυβερνητικός τότε φορέας) ανέλαβε να καταβάλει τα έξοδα.
Γενικό Σχέδιο Άλσους: Με το Βασιλικό Διάταγμα της 23ης Ιουλίου του 1887 ολόκληρη η έκταση του πάρκου εντάχθηκε στο σχέδιο πόλεως και χαρακτηρίστηκε ως μη οικοδομήσιμος κοινόχρηστος χώρος. Ωστόσο, κατά παράβαση του νέου πολεοδομικού πλαισίου, συνέχισαν να κατασκευάζονται κτήρια εντός της δημόσιας έκτασης προς κάλυψη των αυξανόμενων αναγκών, όπως «Νοσοκομείο Κτηνών», υπηρεσίες του Στρατού, προσωρινοί και ημιμόνιμοι προσφυγικοί συνοικισμοί μετά το 1922, ώσπου το 1934 δημιούργηθηκε, με πρωτοβουλία Πέτρου Ράλλη, η «Ανώτατη Πολεοδομική Επιτροπή» για «την προστασία της δημόσιας αισθητικής των Αθηνών». Μία από τις προτεραιότητες της νέας αυτής υπηρεσίας, όπως διαβάζουμε στο έργο «Αι Αθήναι» του Κώστα Μπίρη, ήταν η διά νόμου (6171/1934) κατοχύρωσις της διαμόρφωση του Πεδίου του Άρεως σε κοινόχρηστο άλσος των Αθηνών, «διά του οποίου και «διεφυλάχθη η κυριότις του άλσους υπέρ του Δήμου Αθηναίων».
Η ανεμπόδιστη θέα της Ακρόπολης: Κλήθηκε μάλιστα ο τότε διευθυντής του Υπουργείου Συγκοινωνιών Αν. Δημητρακόπουλος να συντάξει γενικό σχέδιο του άλσους. Λαμβάνοντας υπόψη τα ακολουθούμενα τότε σχέδια των αγγλικών και γαλλικών αλσών, συνέταξε πράγματι νέο σχέδιο, το οποίο αποτελεί συνδυασμό των ρυθμών εκείνων, και ανέθεσε την εκτέλεσή του στον Ν. Βοσυνιώτη. Μάλιστα είχε ληφθεί μέριμνα να μην εμποδίζεται από τα διάφορα κεντρικά σημεία του άλσους η θέα της Ακρόπολης, χωρίς να διασφαλίσουν όμως και το μέγιστο επιτρεπόμενο ύψος ανοικοδόμησης των γύρω οικοπέδων. Τότε ήταν που κατεδαφίστηκαν υφιστάμενα κτήρια (πέραν των ναών) και δόθηκε έμφαση στο ζήτημα των υποδομών.
Τα ιστορικά Αναψυκτήρια: Πάντως, κατά την ίδια δεκαετία του ’30, οικοδομήθηκαν εντός του Πεδίου του Άρεως δύο αναψυκτήρια: Το «Γριν Παρκ» επί της οδού Μαυρομματαίων και η «Γαρδένια», δίπλα στην πλατεία του κεντρικού πεζόδρομου, η οποία έχει θέα νότια προς τον Λυκαβηττό και τον λόφο του Στρέφη. Στη συνέχεια οικοδομήθηκε και τρίτο αναψυκτήριο, το «Άλσος». Τα τρία αυτά Αναψυκτήρια άφησαν εποχή στην κοσμική ζωή της κοινωνίας των Αθηνών. Το 1950 ο Γιώργος Οικονομίδης, ηθοποιός, θεατρικός συγγραφέας και κονφερανσιέ άρχισε τη συνεργασία του με το βαριετέ του θερινού αναψυκτηρίου «Άλσος». Το χειμερινό και θερινό θέατρο του Πάρκου διατήρησαν στη συνέχεια το όνομα του αναψυκτηρίου. Την ίδια περίπου περίοδο στο αναψυκτήριο «Γκριν Παρκ» κυριάρχησε ο κονφερανσιέ Όμηρος Αθηναίος.
Τα θέατρα, η ΓΥΣ και ο Πανελλήνιος: Στη βόρεια πλευρά του πάρκου προς τη συνοικία της Κυψέλης βρίσκονται: στα ανατολικά οι εγκαταστάσεις της «Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού» (ΓΥΣ) και δυτικά οι αθλητικές εγκαταστάσεις του «Πανελλήνιου Γυμναστικού Συλλόγου», ενός από τα πλέον ιστορικά αθλητικά σωματεία της Αθήνας. Λίγο πριν το 1958 το «Υπαίθριο Θέατρο Χατζίσκου» ξεκίνησε να λειτουργεί έχοντας καταλάβει χώρο πρασίνου του Πεδίου του Άρεως επί της οδού Μαυρομματαίων 26, δίπλα στον χώρο που κατελάμβανε τότε ο «Πανελλήνιος». Και όπως συνηθίζεται στην χώρα αυτή, η μια κατάληψη έφερε την άλλη. Μόλις έκλεισε το θέατρο, ο χώρος παραχωρήθηκε ως επέκταση στον «Πανελλήνιο Γ.Σ.», ο οποίος έκοψε τα δένδρα και τον οικοδόμησε αυθαιρέτως…
Μέσα στο πάρκο υπάρχει το ανοιχτό αμφιθέατρο «Αλίκη», ενώ στα τέλη της δεκαετίας του 1950 λειτούργησε και η θερινή σκηνή του «Ελληνικού Λαϊκού Θεάτρου» του Μάνου Κατράκη, στον χώρο παλαιότερης υπαίθριας πισίνας που υπήρχε στο πάρκο. Ο Κατράκης ανέβασε σε εκείνη τη σκηνή τις καλοκαιρινές παραστάσεις «Πατούχας» (1961) και «Καπετάν Μιχάλης» (1966), από την οποία οι μπαλωθιές ακούγονταν το καλοκαίρι σε όλη τη γύρω περιοχή. Την περίοδο της δικτατορίας αφαιρέθηκε η άδεια από τον σπουδαίο ηθοποιό λόγω της ένταξής του στο ΚΚΕ και το θέατρο έκλεισε. Με τη Μεταπολίτευση, το 1974, ο χώρος δημοπρατήθηκε και το θέατρο ανέλαβε η Αλίκη Βουγιουκλάκη που ανέβασε στο πάρκο κυρίως μιούζικαλ, όπως τα έργα: «Ωραία μου Κυρία», «Η εύθυμη χήρα», «Καμπαρέ» και «Άννυ». Το 1984 το θέατρο έκλεισε οριστικά. Η πισίνα κατεδαφίστηκε και έγινε χώρος γκαζόν.
Οι αγιογραφίες του Κόντογλου: Μέσα στο Πεδίον βρίσκονται δύο εκκλησίες: ο ιερός ναός Ταξιαρχών του οποίου η ιστορία ανάγεται στον 16ο-17ο αι. και ο ιερός ναός Αγίου Χαραλάμπους, όπου διασώζονται αγιογραφίες σπουδαίας πολιτιστικής αξίας, διά χειρός Φώτη Κόντογλου, για τις οποίες το 2021 δρομολογήθηκαν εργασίες συντήρησής τους από το ΥΠΠΟΑ.
Τα λείψανα του Υψηλάντη: Είναι γνωστό ότι τα μνημεία του Πεδίου απηχούν την ανάγκη διαμόρφωσης της εθνικής ταυτότητας μεταπολεμικά. Το 1934 ετέθη η πρόταση για τον σχεδιασμό του Άλσους με σκοπό να τιμηθούν οι Ήρωες της Επανάστασης του 1821, για τούτο και είναι διακοσμημένο με τις μαρμάρινες προτομές των ηρώων του ’21 κατά μήκος της λεγόμενης «οδού Αγωνιστών». Αυτό που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό είναι πως στο ταφικό μνημείο του Αλέξανδρου Υψηλάντη, που βρίσκεται στον περίβολο του ναού των Ταξιαρχών, είναι τοποθετημένα τα οστά του. Μάλιστα, το γλυπτό του Λεωνίδα Δρόση (1869), σε σχέδια του Χ. Χάνσεν (1842), αποδίδεται στον τύπο της «Kοιμωμένης» και είναι το μοναδικό τέτοιο έργο που αναπαριστά ανδρική μορφή.
Οι φοίνικες της Ομόνοιας: Το Πεδίο χαρακτηρίζεται από αμιγώς αστικό πράσινο με φυτά ελληνικής και μεσογειακής προέλευσης (κυρίως καλλωπιστικά), τα οποία κατά 99% είναι αυτοφυή. Ξεχωριστή αναφορά αξίζουν οι φοίνικες του Πεδίου, οι οποίοι παλιότερα κοσμούσαν την πλατεία Ομόνοιας και σε μία από τις αναπλάσεις της κεντρικής πλατείας, αποσπάστηκαν και μεταφέρθηκαν στο φυτώριο του δήμου Αθηναίων, παίρνοντας αργότερα τη θέση τους στο Πεδίο.
Ανάπλαση 2008-2010: Την Άνοιξη του 2008 ξεκίνησαν εργασίες ριζικής ανάπλασης του χώρου του πάρκου, παρά τη δυσπιστία και τις αντιδράσεις των κατοίκων. Το έργο της ανάπλασης, υπό τις οδηγίες του αείμνηστου αρχιτέκτονα Αλέξανδρου Τομπάζη, παραδόθηκε στις 28 Δεκεμβρίου 2010, καλύπτει συνολικά 250 στρ. του πάρκου και στοίχισε το τεράστιο χρηματικό ποσό των 9.663.990 ευρώ με χρηματοδότηση από το Γ’ Κονοτικό Πλαίσιο Στήριξης (ΚΠΣ) και από εθνικούς πόρους. Τότε φυτεύτηκαν 1.200 δένδρα, 50.000 ανθόφυτα, 7.500 θάμνοι και 2.500 τριανταφυλλιές, ενώ προστέθηκαν 9 στρ. χλοοτάπητα και 8 στρ. με φυτά εδαφοκάλυψης. Το μεγαλύτερο μέρος του έργου που υλοποιήθηκε αφορά σε βασικά έργα υποδομής, όπως τα χιλιόμετρα υπόγειων δικτύων άρδευσης, αποχέτευσης, συλλογής ομβρίων υδάτων και ηλεκτροδότησης. Παράλληλα ενισχύθηκε και αναβαθμίστηκε ο φωτισμός του χώρου.
Διατήρηση του μικροκλίματος: Η ανάπλαση βασίσθηκε στην λογική της διατήρησης της ιστορίας του πάρκου, ενσωματώνοντας μνημεία και γλυπτά, τα οποία όλα καθαρίστηκαν βάσει των προδιαγραφών του Υπουργείου Πολιτισμού. Σε πολύ μεγάλο βαθμό, η τωρινή εικόνα του Πεδίου του Άρεως έχει διαμορφωθεί από την εκτεταμένη εκείνη ανάπλαση που υλοποιήθηκε την περίοδο 2008-2010 στην οποία οφείλονται, μεταξύ άλλων, οι υδάτινες υποδομές του πάρκου όπως το συντριβάνι της «Γαρδένιας», η υδάτινη διαδρομή με πλατάνια, αλλά και ο ροδώνας, όπως και το γεγονός ότι ξηλώθηκαν πάνω από 22.650 τ.μ. ασφάλτου από τις παλαιές διαδρομές και στη θέση τους μπήκε χώμα, ενώ τοποθετήθηκαν παράλληλα διαπερατά υλικά, ήτοι 8.800 τ.μ. μαρμαροκυβόλιθοι και 3.800 τ.μ. γρανιτοκυβόλιθοι, με κύριο μέλημα την «αλλαγή του μικροκλίματος, να μειωθεί δηλαδή η θερμοκρασία κατά 3-5°C σε σχέση με την παρακείμενη Λεωφόρο Αλεξάνδρας», όπως είχε αναφέρει τότε ο γεωπόνος Χρήστος Λόνης.
Εγκατάλειψη και αναβίωση ως …Mars Field: Δυστυχώς στα χρόνια που ακολούθησαν, παρά την πανάκριβη ανάπλαση που συντελέστηκε, η κατάσταση του πάρκου υποβαθμίστηκε σοβαρά με φαινόμενα εγκληματικότητας, ρύπανσης και εκτεταμένης εγκατάλειψης και φθοράς υποδομών. Τελικά το 2019 πραγματοποιήθηκαν εργασίες συντήρησης και ανάπλασης, ενώ επαναλειτούργησαν το θέατρο «Άλσος» και το περίπτερο «Γαρδένια». Δεν έλειψαν και τα ευτράπελα στις επιγραφές που ενημέρωναν το κοινό για τα έργα αποκατάστασης του χώρου και την ιστορία του, όταν το Πεδίον του Άρεως «χάθηκε στη μετάφραση» με την απόδοση της ονομασίας του ως …Mars Field, οπότε και τα σχόλια στα social media πήραν φωτιά(!):
Πηγή: oneman.gr, el.wikipedia.org, cmartius.blogspot.com, epimenoumepedioareos.gr, epimenoumepedioareos.gr
SYLVA LEGE 